به منظور شفافسازی ارزش آب در هر منطقه و ایجاد راهکارهای قانونی برای انتقال اعتباری آب از دارندگان اجازهی برداشت به دارندگان مجوزهای مصرف بهینهی آب و ایجاد انگیزه برای ارتقاء سریعتر بهرهوریهای مصرف آب در هر دشت، ایجاد سامانهی مبادلات محلی مجوزهای برداشت آب (بازار سهمآب) ضروری است. در بازار سهمآب، صاحبان اجازهی برداشت میتوانند قسمتی از حجم مجوز خود را به صاحبان اجازه مصرف بهینه منتقل نمایند. با ایجاد بازار سهمآب، آب دارای ارزش مبادلاتی خواهد شد که گرچه احتمالاً از ارزش واقعی آب کمتر خواهد بود، اما میتواند انگیزهی کافی در بهرهبرداران (کشاورزان) برای استفاده از فناوریهای نوین صرفهجویی در مصرف آب ایجاد نماید.
بازار سهمآب دشت قزوین به شکل یک سامانه مبادلاتی در دو شکل بازار بهرهوری و بازار ثانویه با انعقاد تفاهمنامه سه جانبه میان شرکت زیستآب پرآب با استانداری، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری و شرکت آب منطقهای قزوین در تاریخ 23 بهمن 1402 به صورت رسمی راهاندازی شده است. در بازار بهرهوری کلیه بهرهبرداران اعم از کشاورزان، صنایع فعال منطقه و غیره با اثبات اینکه اهداف تخصیص آب را برآورده کردهاند، اقدام به فروش 10 درصد از سهمآب سالیانه خود نمایند. در بازار ثانویه خریدار تنها کشاورزان هستند و فروشنده در قبال سهمآبی که واگذار شده وظیفه تولید محصول خود را نیز به خریدار منتقل میکند. سقف سهمآب قابل فروش در این بازار توسط هر کشاورز حد اکثر 40درصد سهمآب سالیانه است (این اعداد سالیانه تعیین میگردد).
با هدف مدیریت بهینه منابع آبی و تأمین پایدار آب مورد نیاز صنایع معدنی سنگان، «بازار آب دشت خواف» به عنوان اولین بازار آب کشور در سال 1400 فعالیت خود را آغاز کرد و بعد از گذشت 5 سال از شروع به کار بازار همچنان با رونق به کار خود ادامهدادهاست. این طرح با همکاری کمیته آببران دشتهای خواف و زوزن و با تمرکز بر محورهای زیر در حال اجرا است:
-
تحول در کشاورزی: تبدیل کشت سنتی و پرآبطلب به کشاورزی مدرن و گلخانهای با بهرهوری اقتصادی بالا
-
پایداری منابع: اجرای مفاد «سند سازگاری با کمآبی» و دستیابی به دشت پایدار
-
مشارکت اجتماعی: حصول توافق و رضایت کشاورزان سختکوش منطقه
-
توسعه اقتصادی: ایجاد زیرساختهای بازار محلی و منطقهای آب
-
تأمین آب مورد نیاز صنایع مستقر در منطقه
باتوجه به نتایج مثبت اجرای طرح «الگوی دشت متعادل پایدار» در استانهای خراسانرضوی و قزوین، شرکت آب منطقهای سمنان نیز در راستای ساماندهی تخصیص و شارژدهی منابع آبی و مدیریت بهینه مصرف در دشتهای استان، طی تفاهمنامهای در مردادماه ۱۴۰۱، کارگزاری اجرای «بانک و بازار سهمآب» را به شرکت دانشبنیان «زیستآب پرآب» واگذار نمود.
این تفاهمنامه، علاوه بر تحقق اهداف یادشده، با هدف جلوگیری از اضافهبرداشت از منابع آب زیرزمینی و نیز محدودسازی مبادلات آبی به بستر رسمی بازار سهمآب منعقدشد. همچنین، در ادامه این فرایند، شیوهنامه اختصاصی بازار سهمآب استان سمنان نیز تدوین گردید تا چارچوب اجرایی، ضوابط مبادله و سازوکارهای نظارتی این بازار بهصورت شفاف و منسجم مشخصشود.
پروژه بازار آب دشت هشتگرد در سال 1403 با همکاری شرکت آب منطقهای البرز آغاز گردید که شامل دو بخش اصلی است: بخش مطالعاتی و بخش میدانی راهاندازی بازار آب. افزون بر مراحل فوق، «شیوهنامه اختصاصی بازار آب دشت هشتگرد» نیز تدوینشدهاست.
انواع مبادلات در بازار سهمآب دشت هشتگرد:
-
بازار کشاورزی: انتقال سهمآب بین کشاورزان، بدون نیاز به گواهی بهرهوری.
-
بازار بهرهوری (کشاورزی به صنعت): انتقال سهمآب از بخش کشاورزی به بخش صنعت. (در سال اول، بر اساس خوداظهاری و بدون نیاز به گواهی بهرهوری رسمی انجاممیشود).
-
بازار آب تانکری: ساماندهی و قانونیسازی بازار غیررسمی فروش آب به صورت تانکری، به عنوان ادامهای بر بازار بهرهوری.
-
بازار محیط زیست: با هدف حفظ آبخوان؛ بخشی از سهمآب از چاههای مجاز و مجهز به کنتور هوشمند خریداری و در سهم چاه «قفل» (غیرقابل معامله) میشود تا به عنوان ذخیره در آبخوان باقیبماند.
شرکت سهامی آب منطقهای خراسانجنوبی در سال 1404 به منظور مطالعه امکانسنجی راهاندازی بازار آب در دشت بیرجند پروژهای را با شرکت زیستآب پرآب آغازکردهاست که امکانسنجی راهاندازی بازار آب در دشت بیرجند مورد مطالعه و بررسی قرارگرفتهاست. علاوه بر فعالیتهای میدانی، شرکت زیستآب پرآب «شیوهنامه بازار آب دشت بیرجند» را پس از گفتگو با بهرهبرداران، کارشناسان، صاحبان صنایع، ذینفعان و ذیمدخلان آب در دشت بیرجند تدوینکردهاست.
در راستای انتقال تجربیات موفق در مدیریت منابع آب زیرزمینی، در سال 1404 هیئت نمایندگان اتاق اصناف کشاورزی شهرستان بشرویه در حضور کارشناسان شرکت «زیستآب پرآب»، از مدل اجرایی و زیرساختهای «بازار سهمآب استان قزوین» بازدید نمودند. در این نشست، مدل مدیریت یکپارچه منابع آبی، فرآیندهای عملیاتی معاملات سهمآب و راهکارهای تسهیلگری برای بهرهبرداران مورد بررسی و تبادل نظر قرار گرفت.
در ذیل این تعاملات، تفاهمنامه سهجانبه میان «شرکت زیستآب پرآب»، «شرکت آب منطقهای خراسانجنوبی» و «اتاق اصناف کشاورزی شهرستان بشرویه» به امضا رسید. این تفاهمنامه با هدف استقرار سازوکارهای نوین مدیریت بهینه و پایدار منابع آبی در شهرستان بشرویه تدوینشدهاست و چارچوبی استراتژیک برای پیادهسازی الگوی مدیریت هوشمند آب در این منطقه فراهم میآورد.
